سلامت روان سالمندان

ذکر درمانی و توبه درمانی برای سالمندان

تمام روش های درمانی و مداخلات انجام شده میتواند جوابگوی تعارضات و ناراحتی های روانی سالمندان عزیز باشد. اما شیوه و روش های خاصی در دین مبین اسلام سفارش شده است که از نظر روانشناسان ایرانی و مسلمان دور نمانده است.

غالبا مسلمانان کلماتی مانند ذکر و یا توبه را شنیده اند؛ بله شاید برای شما عجیب باشد اما این دو عامل میتواند به عنوان یک رویکرد درمانی مخصوصا برای سالمندان استفاده گردد. در ادامه سعی داریم در مورد ذکر درمانی و توبه درمانی با شما صحبت کنیم.

ذکر درمانی

زندگی ماشینی قرن حاضر مشکلات فراوانی را به ارمغان آورده است: جنگهای مخرب، که با از دست دادن عزیزان همراه بوده، قطع و محدود شدن روابط خویشاوندی که باعث از دست دادن حمایت های اجتماعی و سبب ایجاد افسردگی های فراوانی گردیده، نبود احساس امنیت که اضطراب بشر را افزایش داده، وجود سلاح های کشتار جمعی که بشر را بسوی نابودی سوق داده و از نظر روانی درمانده و مستأصل کرده. در اینگونه موارد، علاوه بر راه حل های دراز مدت، سالمند نیازمند تسکین و آرامش فوری است تا بتواند در کوتاه مدت، با این مشکلات کنار آید و با مسائل سازگاری پیدا کند تا در دراز مدت، به راه حل های اساسی برای ریشه کن کردن این مشکلات بپردازد. یکی از اموری که در این شرایط به انسان آرامش میبخشد، “یاد خداوند” است.

اَلا بِذِکرِ اللّهِ تَطمئنُّ القُلوُب

همانا با یاد خدا، دلها آرامش مییابد.

تببین های روانشناختی ذکر درمانی

تبیین روانشناختی این مسئله این است که فرد در حالی که به یاد خداست، خود را به منبع و قدرت لایتناهی متصل میبیند و از تنهایی و استیصال رها میشود. تأثیر این یاد پیدایش آرامش زودرس در روان و جسم فرد است.

ملّا احمد نراقی و ملّا مهدی نراقی برای درمان اختلال وسواس بی اختیاری، سه روش را پیشنهاد میکنند: یکی از این شیوه ها “کثرت ذکر و توجه به خداوند” است؛ ایشان میگویند: یکی از راه های علاج وسواس، اشتغال به ذکر خداوند منّان در دل و زبان است؛ چرا که بعد از سدّ ابواب ورود وسواس از روان انسان، به ظاهر تصرفات شیطان از مملکت دل تمام میشود، ولیکن از راه های پنهانی گاه گاه به روان انسان وارد میشود.

چنانچه به یاد خدا آن را دفع نکنی، ممکن است به تدریج راهی وسیع به جهت تمرکز خود در ذهن باز کند. وی در ادامه میگوید: مخفی نماند که ذکری که دافع وسواس و مانع خواطر نفسانیه هست تنها ذکر لسانی نیست، بلکه ذکر قلبی است که دل را مشغول به یاد خدا سازد و قدرت، عظمت و جلال و جمال او و تفکر در عجایب و مخلوقات آسمان و زمین و سایر امور متعلّق به پروردگار را متذکر انسان سازد؛ و هرگاه ذکر زبانی با ذکر قلبی جمع شوند فایده آن در دفع وسواس، موثر خواهد بود.

حضرت علی(ع) میفرماید: مَن ذَکَرَ اللَّه اِستَبصَرَ ؛ هر که یاد خدا کند بصیرت یابد.

ذکر نام خدا میتواند سالمندان را آرام کند

ذکر نام خدا میتواند تسکینی بر احساس تنهایی و افسردگی سالمندان باشد. سالمندان زمانی که احساس میکنند بسیار ناتوان هستند و یا تصور میکنند کاری ازشان برنمی آید این عمل موجب آرامش و تسکین دل آنها میشود.

باید قبول داشت که نام خداوند و ذکر مکرر آن میتواند سطح اتکایی برای افراد مسن باشد. اما این کار فقط مخصوص افراد ضعیف و پیر نیست؛ ذکر نام خدا میتواند یک قوت قلب برای آدمیان باشد با این عمل نیرویی مضاعف بگیرند و بر مشکلات جسمی و روحی غلبه کنند.

توبه درمانی چیست؟

توبه دارای دو جنبه شناختی و رفتاری است و جنبه شناختی توبه زیر مجموعه روش های شناخت درمانی قرار میگیرد و جنبه عملی آن را میتوان زیر مجموعه درمان رفتاری قرار داد. در اینجا، ابتدا جنبه شناخت درمانی توبه مورد بحث قرار میگیرد. بسیاری از علمای اخلاق نخستین گام برای اصلاح و هدایت و راهنمایی را “توبه” شمرده اند؛ توبه ای که صفحه قلب را از آلودگی ها پاک کند و تیرگی ها را مبدل به روشنایی سازد.

فیض کاشانی در آغاز جلد هفتم المحجّه البیضاء، که در واقع، آغازگر بحث های اخلاقی و مشاوره برای مقابله با صفات ناپسند است که از انسان شخصیت منفعل میسازد، چنین مینویسد:
«توبه و بازگشت به سوی ستّارالعیوب و علّامالغیوب آغاز راه سالکین و سرمایه پیروزمندان و نخستین گام مریدان و کلیه علاقمندان است»؛ وی سپس اشاره میکند به اینکه خیر محض و گرفتار مشکل نشدن کار فرشتگان است، و آمادگی برای شر بدون جبران خوی شیاطین، و بازگشت به خیر و صلاح بعد از شر، طبیعت آدمیان است.

در واقع، توبه اساس دین را تشکیل میدهد؛ چرا که دین و مذهب انسان را به جدا شدن از بدی ها و آنچه در روان انسان آثار منفی ایجاد میکند و بازگشت به خیرات دعوت میکند. و با توجه به این حقیقت، لازم است توبه در صدر اصلاح رفتار قرار گیرد. محقّق نراقی (ملا احمد) در معراج السعاده مینویسد:
«بدان که توبه سرمایه سالکین و اول مقامات دین است و کلید استقامت در راه دین و ایمان است، موجب محبت حضرت باری و سبب نجات و رستگاری است».

وی در ادامه به اهمیت جنبه شناخت درمانی توبه اشاره کرده، از امام صادق(ع) چنین نقل میکند: خدای تعالی سه چیز برای توبه کنندگان قرار داده است که اگر یکی از آنها را به جمیع اهل آسمان و زمین عطا میفرمود، به سبب آن نجات می یافتند:

  • آنکه فرمود خدا توبه کنندگان را دوست دارد.
  • خبر داده است که فرشتگانِ حاملین عرش و فرشتگانی که در حول عرشند طلب آمرزش میکنند از برای کسانی که توبه کرده اند.
  • خداوند آمرزش و رحمت خود را از برای کسی که توبه کند، قرار داده است.

فیض کاشانی در محجه البیضاء درباره حقیقت توبه چنین مینویسد: توبه سه رکن دارد: نخست “علم” و دوم “حال” و سوم “فعل” که هر کدام علت دیگری محسوب میشود.

منظور از علم این است که انسان به ضرر و آسیب هایی که گناهان در روح و روانش ایجاد میکنند شناخت پیدا نماید و اینکه حجاب میان بندگان و ذات پاک محبوب واقعی میشوند.

منظور از حال این است که پس از شناخت، حالی به انسان دست میدهد؛ یعنی با این شناخت، به خاطر از دست دادن محبوب، در قلب انسان ناراحتی ایجاد میشود و چون میداند عمل او سبب این امر شده است، نادم و پشیمان میگردد و در مرحله عمل، نسبت به گذشته و حال و آینده تصمیم میگیرد.

این همان چیزی است که در روانشناسی میتوان از آن به عنوان “تحوّل روانی” تعبیر کرد. پس توبه نوعی تحوّل روانی است که او را وادار به تجدیدنظر در برنامه های خود میکند.

امید در سلامت روانی انسان نقش مهمی بر عهده دارد. امید، به زندگی انسان معنا میبخشد و هنگام هجوم مشکلات، ناملایمات، رنج ها و اندوه ها و مصایب و ناگواری ها، از فروپاشی روانی انسان جلوگیری میکند و مانع استیلای یأس و دلسردی بر انسان میگردد.

راهکارهایی برای افزایش امید در سالمندان

بدون امید، زندگی، بی معنا، تلاش ناموجه، و اضطراب و افسردگی حضور موجه پیدا میکنند و سیاهی و تاریکی و ابهام افق آینده را میپوشاند. از این رو، امید ربطی به آنچه گذشته است ندارد، جز به لحاظ نتایج بعدی آن. از سوی دیگر، منش اصلی امید نیز لذت و شیرین کامی و راحتی است که برای خود انسان حاصل شود، ولی به هر حال این حالت به چیزهای دیگری هم نسبت داده میشود.

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا